DÍA MUNDIAL DA ACTIVIDADE FÍSICA: AS SOCIEDADES ACTIVAS NON SE IMPROVISAN, CONSTRÚENSE
Con motivo do Día Mundial da Actividade Física, o Consejo COLEF reflexiona sobre como construír sociedades máis activas. Máis aló do debate aberto sobre a interpretación dos datos de práctica deportiva en España, a evidencia científica internacional mostra que a inactividade física segue sendo un reto global a pesar de décadas de políticas públicas. Promover a actividade física non depende só de decisións individuais, senón de contornas, servizos e oportunidades de práctica accesibles. Para facelo posible, as administracións necesitan políticas públicas especializadas e dirección técnica cualificada capaz de coordinar servizos deportivos, centros educativos, estruturas sanitarias e outros sistemas do territorio.
Cada 6 de abril celébrase o Día Mundial da Actividade Física, unha data que invita a lembrar algo que, en realidade, xa sabemos: manterse activo mellora a saúde, o benestar e a calidade de vida. A actividade física regular contribúe a previr enfermidades crónicas, mellora a saúde mental, reforza a capacidade funcional e axuda a envellecer en mellores condicións.
Pero esta efeméride non debería limitarse a repetir mensaxes ben intencionadas sobre a conveniencia de “moverse máis”. Tamén debería servir para expor unha pregunta moito máis importante: se as nosas cidades, os nosos servizos e as nosas políticas públicas están realmente organizados para que a poboación poida manterse activa.
Ese é, probablemente, o verdadeiro debate.
SOMOS REALMENTE UNHA SOCIEDADE ACTIVA?
A comezos deste ano publicáronse os resultados da nova Enquisa de Hábitos Deportivos en España, que proxectan unha imaxe moi positiva da práctica deportiva e dos niveis de actividade física da poboación. A lectura apresurada deses datos pode conducir a unha conclusión cómoda: que España estaría a avanzar con solvencia cara a un escenario amplamente activo e que, en consecuencia, o problema da inactividade física sería hoxe menor do que parecía hai uns anos.
Con todo, desde o ámbito profesional e académico formuláronse obxeccións serias a esa lectura. O artigo difundido polo Consejo COLEF a partir do traballo de Víctor Jiménez Díaz-Benito advirte de que os cambios metodolóxicos introducidos nas enquisas oficiais poden comprometer a comparabilidad histórica e ofrecer unha imaxe máis optimista da evolución real da práctica deportiva en España. A cuestión de fondo non é menor: se cambia a forma de medir, tamén pode cambiar a realidade que cremos estar a describir.
Este debate non é unha discusión técnica irrelevante nin unha disputa académica para especialistas. Afecta directamente ao xeito en que se interpretan as necesidades da poboación e, por tanto, a como se deseñan as políticas públicas. Porque cando o diagnóstico resulta excesivamente compracente, o risco non é só estatístico: é político. Pódense infraestimar problemas reais, relaxar prioridades e dar por suficientemente atendida unha necesidade que quizá aínda está lonxe de estalo.
O PROBLEMA NO É SÓ ESPAÑOL: TAMÉN É GLOBAL
Ademais, aínda que se aceptase sen reservas a lectura optimista de determinados datos nacionais, o problema de fondo seguiría aí. A evidencia internacional mostra que a inactividade física continúa sendo un dos grandes retos de saúde pública do século XXI.
Unha recente análise global publicado en Nature Health chega a unha conclusión especialmente reveladora: a pesar de dúas décadas de avances en políticas, plans e iniciativas institucionais relacionadas coa actividade física, os niveis globais de actividade física seguen sendo baixos e manterse estancados. O estudo constata progresos na adopción formal de políticas, pero atopa unha implementación limitada e sinala varios problemas de fondo: o predominio de enfoques excesivamente centrados en saúde, a escasa atención a beneficios máis amplos, a falta de liderado multisectorial claro e a debilidade das alianzas entre sectores.
A achega máis valiosa deste traballo non é só describir que o problema persiste, senón explicar por que persiste. Moitas políticas existen sobre o papel, pero non transforman de forma efectiva as condicións de vida da poboación. E iso ocorre, entre outras razóns, porque a actividade física segue tratándose con frecuencia como unha cuestión secundaria, algo desexable pero non urxente, unha especie de “ben engadido” en lugar dunha necesidade estrutural. O propio artigo recolle esa idea ao sinalar que, para moitas persoas con capacidade de decisión, a actividade física segue véndose como algo “nice to have, but not a need to have”, é dicir, como algo conveniente, pero non prioritario.
MÁIS ALÓ DO “MÓVETE MÁIS”
Durante anos, boa parte do discurso público sobre actividade física descansou sobre unha idea simplificadora: que o problema principal é que a xente non quere moverse o suficiente. Desde esa lóxica, a solución parecería consistir en campañas de sensibilización, mensaxes motivacionais ou recomendacións individuais.
Con todo, a investigación internacional mostra que ese enfoque é insuficiente. A actividade física non depende unicamente de decisións privados, senón das oportunidades reais que a contorna ofrece para que esas decisións poidan traducirse en prácticas sostidas. Non basta con dicirlle a alguén que camiñe máis se vive nunha contorna insegura ou mal conectado. Non basta con animar a unha familia a que practique deporte se non existen servizos accesibles, programas adecuados ou instalacións dispoñibles. Non basta con lembrar á infancia e a adolescencia a importancia do movemento se os centros educativos do municipio, os espazos públicos e os servizos deportivos non actúan de forma coordinada.
A propia análise global (Ramírez Varela et ao., 2026) subliña que as políticas máis eficaces non son as que descansan en exhortacións abstractas, senón as que xeran contornas, sistemas e estruturas que fan que a opción activa sexa posible, doado, segura e sostible. Isto inclúe transporte, urbanismo, parques e recreación, educación, saúde e outras áreas que a miúdo non se recoñecen a si mesmas como corresponsables da promoción da actividade física.
Por tanto, o problema non pode formularse só en termos de vontade individual.
AS SOCIEDADES ACTIVAS NON SE IMPROVISAN, CONSTRÚENSE
QUE PODEN FACER REALMENTE AS POLÍTICAS PÚBLICAS
Se o diagnóstico se toma en serio, a conclusión é clara: promover a actividade física non consiste só en aprobar declaracións institucionais nin en lanzar mensaxes de concienciación. Require políticas públicas capaces de modificar de forma efectiva as condicións que facilitan ou dificultan a práctica físico-deportiva e a incorporación do movemento á vida cotiá.
E aquí o nivel local resulta decisivo. É no municipio onde conflúen moitos dos factores que determinan os hábitos de actividade física da poboación: o deseño urbano, a mobilidade, os espazos públicos, os centros educativos, as estruturas sanitarias, os servizos sociais, as instalacións deportivas e os programas comunitarios. Cando estes elementos funcionan de forma illada, a promoción da actividade física debilítase. Cando se articulan con sentido, poden xerar un ecosistema moito máis favorable.
Desde o público pódese actuar, por exemplo, mellorando as condicións urbanas que facilitan desprazamentos activos, conectando políticas de mobilidade con criterios de saúde, colaborando cos centros educativos do municipio para favorecer hábitos activos desde idades temperás, coordinando coas estruturas sanitarias locais actuacións vinculadas á promoción da actividade física e articulando respostas desde os servizos sociais para reducir barreiras de acceso en colectivos con maiores dificultades.
Dentro dese conxunto de actuacións, tamén ocupan un lugar importante os servizos deportivos e as instalacións deportivas, que deben deixar de entenderse unicamente como espazos de xestión de oferta ou de explotación de infraestruturas. Desde a perspectiva pública, a súa función non pode limitarse a administrar “pedra”, tramitar axudas ou programar actividades de xeito illado. Deben concibirse como instrumentos ao servizo dunha política máis ampla: facer accesible a práctica físico-deportiva e facilitar que máis persoas poidan incorporala á súa vida.
Esa lóxica pública non se opon á existencia nin ao papel do sector privado. Pero si introduce unha perspectiva diferente: mentres o mercado responde principalmente á demanda existente, a acción pública debe preocuparse tamén por quen non acceden, polas barreiras económicas, territoriais, sociais ou de idade, e pola necesidade de conectar servizos, sistemas e oportunidades en favor do interese xeral.
A DIRECCIÓN TÉCNICA COMO CONDICIÓN PARA QUE AS POLÍTICAS SEXAN REAIS
E aquí aparece unha cuestión central que con demasiada frecuencia se minusvalora: todo iso non sucede só. Non abonda con que unha administración queira promover a actividade física. Non abonda con que existan instalacións, orzamentos ou subvencións. Para que as políticas públicas de promoción da actividade física sexan coherentes, eficaces e sostidas, é imprescindible contar con dirección técnica especializada.
A dirección técnica non é simple xerencia, nin xestión administrativa, nin mera coordinación burocrática. Non consiste en cadrar orzamentos, xestionar contratos ou administrar infraestruturas. A súa función é outra: deseñar, orientar, coordinar e avaliar políticas, programas e servizos desde criterios técnico-científicos, con capacidade para ler as necesidades da poboación, identificar barreiras de acceso, articular recursos do territorio e conectar distintos sistemas públicos nunha mesma estratexia de promoción da actividade física e do deporte.
Esa dirección técnica pode exercerse en varios planos. Non nivel máis concreto, orientando vos servizos e instalacións deportivas do municipio para que funcionen con criterios de accesibilidade, adecuación e promoción real dá práctica. Nun plano transversal, actuando como peza de ligazón entre distintas áreas municipais, conectando deporte con urbanismo, mobilidade, estruturas sanitarias, centros educativos e servizossociais. E en escalas máisamplas, participando non deseño de programas e redes supramunicipais desde estruturas mancomunadas, provinciaisou autonómicas.
Dito doutro xeito: se queremos políticas públicas que promovan de verdade a actividade física, necesitamos unha actividade profesional recoñecida, reconocible e capaz de converter obxectivos xenerais en estratexias operativas. Sen esa dirección especializada, o risco é terminar reducindo a política deportiva a administración de instalacións, xestión económica ou repartición de subvencións, cando en realidade o que se necesita é planificación pública especializada para promover práctica físico-deportiva accesible e contornas que favorezan a actividade física.
Neste sentido, o propio Consello COLEF xa subliñou esta idea no seu informe «Dirección Técnica Deportiva: unha cuestión de saúde e seguridade, non só de xestión», onde se defende precisamente que esta actividade non debe confundirse nin reducirse a unha lóxica administrativa, senón entenderse en relación coa calidade, a seguridade e a orientación técnica dos servizos e políticas deportivas.
FACER POSIBLES POLÍTICAS PÚBLICAS ESPECIALIZADAS
Todo iso esixe perfís profesionais preparados para asumir esa responsabilidade. En España, as educadoras e educadores físico deportivos, profesionais con titulación universitaria en Ciencias da Actividade Física e do Deporte, constitúen o perfil máis especializado para exercer esta actividade profesional de dirección técnica vinculada á promoción da práctica físico-deportiva e ao deseño de programas baseados en coñecemento técnico-científico.
Non se trata aquí dunha reivindicación corporativa desligada do interese xeral, senón dunha esixencia de coherencia co propio obxectivo que se pretende alcanzar. Se o problema é complexo, multisectorial e require intervencións especializadas, a resposta pública non pode descansar en improvisacións nin en funcións esvaecidas. Debe apoiarse en perfís cun coñecemento profundo e especializado sobre todas as arestas da práctica físico-deportiva.
En definitiva, facer posible unha política pública seria de promoción da actividade física implica facer posible tamén a dirección técnica que a sosteña.
CONSTRUÍR SOCIEDADES MÁIS ACTIVAS
O Día Mundial da Actividade Física debería servir, por tanto, para algo máis que para lembrar á cidadanía que convén moverse. Debería servir para preguntarnos se estamos a crear as condicións necesarias para que moverse sexa realmente posible, accesible e sostible para toda a poboación.
Ese é o punto no que converxen tanto o debate aberto en España sobre a interpretación dos datos como a evidencia internacional sobre os límites das políticas formais que non chegan a transformar a realidade. Non basta con dar por bos os titulares. Non basta con multiplicar plans se non se concretan en estruturas operativas. Non basta con celebrar melloras estatísticas se non van acompañadas de políticas públicas especializadas capaces de sostelas no tempo.
As sociedades activas non xorden por casualidade. Requiren diagnóstico rigoroso, políticas públicas consistentes e dirección técnica especializada que faga posible conectar servizos, contornas e sistemas en favor dunha cidadanía máis activa.
Ese é, probablemente, un dos grandes retos colectivos do noso tempo.